نشریه اخلاقی تربیتی خلق


+ عوامل موثر بر تحول اخلاقی

 

عوامل موثر بر تحول اخلاقی

مسعود آذربایجانی

 

اشاره: روح و روان آدمی، از جمله موضوعات مهمی بوده است که از دیرباز، ذهن اندیشمندان و متفکران را به خود مشغول کرده است. نتیجة آن نیز ارائه یک دسته نظریات روان‌شناسانه است که در بستر زمان دچار تغییر و تحول شده است؛ به طوری که این تحولات در شرایط فعلی نیز به نحو مبنایی ادامه دارد. از طرف دیگر، منابع دینی ما سرشار از معارف روان‌شناختی انسان است که متاسفانه تاکنون ـ به رغم تلاش‌هائی که صورت گرفته ـ به جامعه ارائه نشده است. بر این اساس، لازم است ضمن ارائه معارف ناب اهل بیت علیهم‌السلام در این زمینه، مقایسه‌ای هم با آن مکاتب داشته باشیم. برای نیل به این مقصود، از وجود جناب حجت الاسلام والمسلمین دکتر مسعود آذربایجانی عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه که در هر دو زاویه دارای تخصص ویژه‌ای هستند بهره گرفتیم.

 امیدواریم این، باب خیری باشد تا در شماره‌های بعدی در یک باب مستقل، به آن بپردازیم. در این شماره عوامل مؤثر بر تحول اخلاقی را بررسی خواهیم کرد.

 

روان‌شناسی در جایگاه «مطالعه علمی‌ رفتارها و فرایندهای روانی انسان»1، می‌تواند فضایل و رذایل اخلاقی را نیز از حیث واقعیت روان‌شناختی آن‌ها در انسان بررسی کند و رفتارهای متناسب با آن‌ها را کاوش نماید و به توصیف، تبیین و حتی پیش بینی‌های علمی‌دست یازد.

برخی پرسش‌های قابل بحث در این حوزه عبارتند از: آیا انسان‌ به لحاظ روان‌شناختی، قدرت انتخاب و اختیار برای انجام فعل اخلاقی دارد؟ آیا رفتارهای ما همگی خود محور آن است؟ آیا خودگرایی روان شناختی بر ما حاکم است؟ ارادۀ اخلاقی و وجدان اخلاقی در انسان چگونه قابل تبیین است؟ تفاوت‌های روانی افراد چگونه بر افعال اخلاقی تأثیرگذار است؟ و ....

در این جستار، صرفاً به یکی از این پرسش‌ها پاسخ خواهیم داد: «عوامل مؤثر بر تحولات روانی و اخلاقی انسان کدامند؟» به عبارت دیگر به طور کلی چه علل و زمینه‌هایی باعث می‌شود یک فرد به سمت فضایل اخلاقی یا رذایل اخلاقی کشیده شود یا رفتارهای متناسب با آن‌ها را به فعلیت رساند یا حتی تحول شخصی و شخصیتی در جهت مثبت یا منفی داشته باشد؟

ساحران فرعون، فضیل بن عیاض، بشر حافی و حر بن یزید ریاحی از نمونه‌های شاخص تحول اخلاقی از باطل به حق در فرهنگ و اندیشۀ اسلامی‌ هستند. افرادی چون روژه گارودی (تحول از کمونیسم به اسلام)، یوسف اسلام (خوانندۀ اروپایی مسلمان شده) و پروفسور لگن‌هاوسن (استاد دانشگاه در رشتۀ فلسفه دین و تحول از مسیحیت به اسلام) و  ... نیز از جمله موارد شهیر و معاصر ما در این موضوع هستند. البته نمونه‌های کمتر مشهور در گوشه و کنار جامعه فراوان است. به ویژه در خودمان نیز تحولات اخلاقی در سطح رفتار و صفات را می‌توانیم جست‌وجو کنیم و به سادگی بیابیم.

در روان‌شناسی، صرفاً بر دو عمل پایه‌های زیستی و محیطی تأکید می‌شود؛ در حالی که آموزه‌های دینی دو عامل اراده و مبادی غیبی را نیز می‌افزاید:

 

1. پایه‌های زیستی

هنگام تشکیل نطفه، ویژگی‌ها و صفات پدر و مادر (و حتی برخی از نیاکان) از طریق «ژن‌ها» در هستۀ سلول به کودک منتقل می‌شود که اصطلاحاً آن را وراثت یا عامل ارثی ‌گویند. از طریق دو قلوهای همسان، ویژگی‌های متأثر از وراثت قابل مطالعه و بررسی است.2

افزون بر خصوصیات فیزیکی و فیزیولوژیکی، مانند شکل ظاهری صورت، رنگ پوست، مو، بلندی و کوتاهی قد، رنگ چشم و برخی نقص‌های جسمانی مانند لب شکری، کف پای صاف و ... ، ویژگی‌های روانی نیز به طور فی الجمله تحت تأثیر وراثت هستند: برخی عقب ماندگی‌ها (150 نقص ژنتیک شناخته شده)، هوش، شخصیت، طول عمر و آسیب‌های روانی آمادگی ژنتیک در آن‌ها مؤثر است. در روایات، صفات اخلاقی چون وفاداری، بی وفایی، شهامت، بزدلی، نجابت، رذالت، پستی و خونسردی به عوامل ارثی نسبت داده شده است.3

امیر المؤمنین علیه السلام در وصف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

خداوند نهال اصلی آن حضرت را از بهترین معادن استخراج نمود و نهال وجودش را در اصیل‌ترین سرزمین‌ها غرس کرد و شاخۀ هستی او را از زمینی که پیامبران را از آن آفرید، به وجود آورد؛ همان درختی که امینان درگاه خود را از آن برگزید. فرزندان او، بهترین فرزندان هستند و خاندانش نیکوترین خاندان‌ها... .4

آن حضرت، شهامت حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام و ناپایداری یکی دیگر از پسرانشان (محمد حنفیه) برابر دشمن را از صفاتی می‌شمارند که از مادرانشان به ارث برده‌اند.5 البته پرسش‌هایی که همچنان نیازمند مطالعه و بررسی بیشترند، عبارتند از: دقیقاً کدام یک از فضایل و رذایل اخلاقی تحت تأثیر وراثت است؟ معیار و ملاک آن چیست؟ این صفات تا چه حد از عوامل ارثی ناشی می‌شود؟

 

...
ادامه مطلب
نویسنده : همای رحمت ; ساعت ۱٢:٤۸ ‎ب.ظ ; ۱۳۸۸/۱٢/۳
تگ ها: اخلاق
    پيام هاي ديگران()   لینک