نشریه اخلاقی تربیتی خلق


+ پایبندی به آداب اجتماعی و بی‌مبالاتی در آداب معاشرت 2

فرهنگنامه اخلاق

پایبندی به آداب اجتماعی و بی‌مبالاتی در آداب معاشرت 2

حجت الاسلام مهدی احمدپور

        اشـاره:

میان اخـلاق و آداب تفاوت­‌هایی وجود دارد. اخلاق، عبارت است از ویژگی‌­ها وخصائص پایداری که روح انسان در اثر تکرار و مداومت بر اعمال خاصی به آن‌ها متصف می­‌شود ولی آداب مربوط به جنبه­‌های ظاهری رفتارهاست. آداب نیز به آداب دینی و غیر دینی تقسیم می ­شود. بر این اساس، آداب دینی به آداب منسوب به دین گفته می‌­شود که از نظر شرعی، برخی سنت نامیده شده است؛ یعنی شارع مقدس به آن­ها نظر دارد، و به انجام آن­ها در قالب یک امر مستحب، دستور داده است.

آداب غیر دینی، آدابی هستند که پیدایش و رواج آن­ها، ریشه در ویژگی‌­های منطقه‌­ای، نژادی، تاریخی، صنفی، جنسی، فرهنگی و امثال این­ها دارد.

از این رو مسائل اخلاقی و همچنین آداب دینی میان فرهنگ­‌های گوناگون ثابت و تغییر ناپذیر است؛ اما آداب اجتماعی غیر دینی که تابع تاریخ و فرهنگ مردم شمرده می‌­شود، بیشتر، نسبی و متغیرند. لازم است توجه داشته باشیم که پایبندی به آداب غیر دینی این دقت را می‌­طلبد که این آداب با دستورات دینی در تضاد و تعارض نباشد.

در شماره قبل نتایج و پیامدهای پایبندی به آداب اجتماعی بیان شد و اینک به بیان نتایج بی‌مبالاتی در آداب معاشرت و ریشه‌یابی و درمان آن می‌پردازیم:

ب. نتایج و پیامدهای بیمبالاتی در آداب معاشرت

- از آنجا که آداب معاشرت افراد هر جامعه، تا حدود زیادی از باورها و اعتقادات مردم آن جامعه، متأثر است و تکالیف شرعی و اخلاقی مورد تأکید دین و آیین مورد پذیرش عموم افراد هر جامعه، اثری بی‌بدیل در شکل‌دهی به آداب و رسوم آن جامعه دارد، طبعاً بی‌توجهی به آداب معاشرت در جامعه، تأثیری منفی در دین‌مداری برجا می‌گذارد و باعث کندی حرکت انسان در صراط مستقیم دین می‌شود؛ چنان‌که می‌تواند به تدریج، میان انسان و هویت تاریخی و سابقة فرهنگی‌اش نیز فاصله اندازد.

 

- بی‌مبالاتی در آداب معاشرت، علاوه بر سردی روابط، پیدایش ذهنیت منفی در دیگران، ایجاد مانع در راه ایجاد و گسترش ارتباطات بیشتر و بهتر، انزوای شخص بی‌مبالات و بسترساز دوری از زندگی اخلاقی، نیز می‌تواند -بسته به طرف مقابل انسان- پیامدهای اختصاصی هم داشته باشد؛ مثلاً از آنجا که مراعات آداب در ارتباط با پدر و مادر، عرفاً از مصادیق برّ‌ و احسان شمرده می‌شود، بی‌مبالاتی در آداب معاشرت با ایشان نیز از مصادیق بی‌اعتنایی و عقوق والدین به شمار خواهد آمد که خود، نمونه بارز خسران و شقاوت و از گناهان کبیره است. امام صادق(ع) فرموده‌ است: «عقوق والدین از گناهان کبیره است».1


 - بی‌مبالاتی در آداب معاشرت با سایر بستگان نیز باعث سستی پیوندهای خویشاوندی و زمینه‌ساز قطع این گونه روابط می‌شود. این، در حالی است که اسلام عزیز، آحاد امت اسلامی را به الفت و محبت و تقویت روابط دوستانه دعوت کرده و به ویژه درباره روابط خویشاوندی، تأکید بیشتری فرموده است.

 

- بی‌مبالاتی در آداب معاشرت با معلمان و مربیان، راه را بر استفادة شایسته علمی و معنوی از ایشان می‌بندد و مانع ادای حقوق عظیم‌ آنان می‌شود و در نتیجه، انسان را از برکات وجودی ایشان محروم می‌کند.

 

- بی‌مبالاتی در آداب معاشرت با دوستان و آشنایان نیز گرمی و صمیمیت روابط دوستانه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد؛ زیرا یکی از بهترین ضمانت‌های دوام دوستی، احترام متقابل است و التزام به آداب در معاشرت با دوستان، مصداق بارز احترام به ایشان شمرده می‌شود.

 

- بی‌مبالاتی در آداب معاشرت با افراد جنس مخالف نیز علاوه بر این‌که انسان را در موضع تهمت و مورد سوء ظن دیگران قرار می‌دهد، زمینه‌ساز سوء تفاهم‌ها، فاصله گرفتن از فرهنگ عفت‌مدار اسلامی، بسترسازی جهت روابط ناسالم و آشنایی و ارتباط با افراد ناباب و جدایی از حلقة اهل ایمان می‌شود.

 

ریشهیابی

بی‌شک شرط لازم زندگی اجتماعی، توان‌مندی‌های لازم انسان‌ها برای برقراری ارتباط مفید با یک دیگر است؛ اما برخی افراد از این جهت بسیار ضعیفند و در برخورد با دیگران، واکنش‌هایی غیرعادی از قبیل گوشه‌گیری، تک‌روی و بی‌مبالاتی در آداب معاشرت از خود بروز می‌دهند. برخورداری از این توانایی‌، در ترقی و تکامل انسان و در مجموع در رشد جامعه، تأثیر بسزایی دارد.

 

نکتة مهم این که، حتی ایمان و اعتقادات دینی نیز خلأ فقدان عناصر تأمین کننده این توانایی را پر نمی‌کنند، برای مثال، ممکن است کسی مؤمن و عابد و زاهد باشد؛ ولی در عین حال از کم‌رویی رنج ببرد یا از رشد کافی برای تشخیص مصادیق حق و باطل و تدبیر امور معاش و مـعاد خـویش بـرخوردار نباشد. امیر‌مؤمنان(ع) فرموده‌ است:

انما البصیر من سمع فتفکر و نظر فأبصر و انتفع بالعبر ثم سلک جددا واضحا یتجنب فیه الصرعة فی المهاوی؛2  انسان بصیر، کسی است که بشنود و تفکر کند، نگاه کند و نیک بنگرد، از عبرتها بهرهمند شود و سپس قدم در راههای روشن و مطمئـن گذارد و از لغزشگاهها دوری کند.

 

از دیگر ریشه‌های بی‌مبالاتی در آداب معاشرت، عدم درک جایگاه بی‌بدیل جامعه و معاشرت با مردم در زندگی است. در منابع اسلامی، به انس و دوستی مردم با یک دیگر، فوق‌العاده سفارش شده است. پیامبر اکرم(ص) فرموده‌ است:

بهترین شما، خوشاخلاقترین شمایند؛ آنان که با دیگران انس میگیرند و مأنوس میشوند.3

 

بی‌تردید این همه تأکید بر تحکیم روابط اجتماعی، به دلیل برکاتی است که در این معاشرت، به فرد و جامعه می‌رسد. ریشه دیگر بی‌مبالاتی در آداب معاشرت، بی‌اطلاعی و عدم درک صحیح از حقوق متقابل اجتماعی است. ممکن است کسی از توانایی‌های لازم برای برقراری روابط سالم اجتماعی برخوردار باشد، و علاوه بر آن، از جایگاه و موقعیت خطیر جامعه نیز با خبر باشد؛ اما از وظایف و حقوقی که در قبال جامعه دارد، غفلت ورزد و همین، باعث بی‌مبالاتی او در آداب معاشرت می‌شود.

 

درمان

برای درمان این کمبود در ارتباطات اجتماعی، باید اولاً آگاهی‌‌های لازم درباره جایگاه جامعه، حقیقت زندگی اجتماعی و تکالیف و حقوق متقابل اجتماعی، فراهم آید و ثانیاً تلاش عملی صورت گیرد، تا مراعات آن‌ها برای انسان آسان شود. این، از سوی خود فرد است؛ اما برخورد دیگران با شخص بی‌مبالات نیز باید برخورد تربیتی، جذاب و بیشتر مبتنی بر ارائه عملی جذابیت‌های تأدب به آداب اجتماعی باشد، نه بحث و استدلال درباره اهمیت و لزوم مراعات آداب اجتماعی؛ هر چند آن هم در جای خود، مهم و تأثیرگذار است و نباید مورد غفلت قرار گیرد. این توصیه، مبتنی بر اصل تأثیر شرایط است که می‌تواند حالات و رفتار انسان را تا حدود زیادی تحت تأثیر قرار دهد.

مراعات آداب -به ویژه آداب اجتماعی- همواره کار آسانی نیست و با موانعی روبه‌رو است. نخستین طیف از این موانع، موانع شناختی و معرفتی است. عدم درک درست از فلسفة وجودی و کارکردهای مثبت آداب اجتماعی، از جمله این موانع است. امیرمؤمنان(ع) فرموده‌ است:

انـسان، دشمن چیزی است که نمیدانـد.4

 

رعایت معیارهای منش اجتماعی که به وسیله‌ آداب، تعریف و کد‌گذاری می‌شوند، بخشی از فرآیند جامعه‌پذیری است که به سبب ناقص مطرح شدن آن، متأسفانه همواره شاهد طیفی از نسل‌های نو هستیم که عامدانه و البته با دلیل، بر ضد آداب درست اجتماعی، می‌شورند. این افراد، آداب و سنن جامعه خود را به باد انتقاد و تمسخر می‌گیرند و آن‌ها را مشتی قواعد دست و پاگیر و فسیل شده می‌دانند که تنها جلوی رشد، آزادی عمل، خلاقیت و ابتکار و ... را می‌گیرند. گذشته از برخی آداب نادرست اجتماعی که نیازمند پالایشند، درباره طیف وسیعی از آداب و سنن، نسل نو نیازمند طی دوره‌های توجیهی است، تا با ریشه و خاستگاه فلسفه و کارکردها و پیامد‌های این میراث گرانبهای برجای مانده از فرهیختگان آشنا شوند. البته رسانه‌ها و نهاد‌های متولی امور فرهنگی، در این زمینه نقش جدی‌تری برعهده دارند.

 

بی‌حوصلگی و راحت‌طلبی، آفت دیگری است که سبب عدم تمایل انسان به محدودیت‌هایی می‌شود که مراعات آداب اجتماعی برای انسان ایجاد می‌کند. علت دیگر این امر، می‌تواند دلبستگی و اشتغال به تمایلات بیهوده و بازدارنده باشد. همان‌طور که ممکن است کسی به علت هواپرستی و تمایل به عدم منع از سوی دیگران، به آداب اجتماعی که لازمه‌اش جوشیدن و اختلاط با مردم است، راضی شود.  

نشریه اخلاقی تربیتی خُلُق / شماره 16

پی نوشت

١- بحارالانوار، علامه مجلسی، لبنان، مؤسسة الوفاء بیروت، 1404 هـ ق، ج 71، ص 74.

٢- شرح نهج‌البلاغه، عبدالحمید بن ابی الحدید معتزلی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، 1404 هـ ق، ج 9، ص 158.

٣- «خیارکم احسنکم اخلاقاً الذین یألفون و یؤلفون»،  تحف‌العقول، حسن بن شعبه حرانی، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1404 هـ ق، ح 373، ص 45.

۴- «المرء عدوّ ما جهل»، غررالحکم، عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، 1366 ش، ص 74.

 

نویسنده : همای رحمت ; ساعت ٩:٢٤ ‎ق.ظ ; ۱۳۸٩/٤/۳٠
تگ ها: مقالات و اخلاق
    پيام هاي ديگران()   لینک