نشریه اخلاقی تربیتی خلق


+ اخلاق و حماسه اقتصادی

سخن نخست

اخلاق و حماسه اقتصادی

مقدمه

عزیزانی که «سخن نخست» شماره پیشین را مطالعه کرده باشند، ملاحظه کرده‌اند که بنابر فرموده امام خمینی قدس سره باید همه مسائل –حتی مسائل سیاسی- را دنباله مسئله تهذیب قرار دهیم و نیز به فرموده مقام معظم رهبری-دام ظلُهُ الشریف- همة کارها مقدمه‌ای است برای تخلّق به اخلاق الله.

بر این اساس، حماسة سیاسی و اقتصادی را بدون توجه به اخلاق و معنویت، بی‌نتیجه یا دست کم، ناقص دانستیم. در شمارة پیشین ارتباط حماسة سیاسی و اخلاق را بررسی کردیم و اکنون حماسة اقتصادی را از منظر اخلاق بررسی می‌کنیم:

از باب مقدمه باید گفت اقتصادی که اساس آن بر مصرف‌گرایی است، اقتصادی که بر پایة تبلیغات خیره‌کننده برای جلب مشتری و مصرف بیشتر است، اقتصادی که در آن، ثروت و ثروتمند حرف اول را می‌زند و بالاخره اقتصادی که نهایت هدف خود را دنیا- آن هم دنیای بدون آخرت- می‌داند، سوغات جهان غرب است و با اقتصاد مطلوب اسلامی فرسنگ‌ها فاصله دارد؛ به همین سبب معتقدیم که یکی از مهم‌ترین ابعاد اسلامی کردن علوم انسانی، پایه‌گذاری اقتصادی است که تمام اصول آن برگرفته از معارف الهی باشد که خود تلاشی سترگ و نیرویی عظیم می‌طلبد؛ لذا بحث اخلاق اقتصادی را نه به‌طور کلان، بلکه در موردی خاص مطرح می‌کنیم و به نوشتة خود پایان می‌دهیم.

یکی از اقدامات اقتصادی بزرگ و ماندگار در سال‌های اخیر، تحّول اقتصادی و هدفمندی

 

 


یارانه‌ها بود. مطمئناً هر اقدام بزرگ با چالش‌ و مشکلات در حد خود، روبه‌رو است. تحول اقتصادی نیز در عین فوائد بسیار، مشکلات و فشارهایی را به بار آورد که البته در این میان، دشمنی دشمنان نیز تأثیر بسزایی داشت؛ اما صد افسوس که در بسیاری از نظریه‌پردازی‌ها- چه خرد و چه کلان، چه از جانب مسؤولان و چه از جانب مردم- جنبه‌های اخلاقی و معنوی، ناخودآگاه مورد غفلت و چشم‌پوشی قرار می‌گرفت و می‌گیرد.

در این‌باره نیز جنبه‌های اخلاقی را در مورد قشر مسؤولان و عموم مردم بررسی می‌کنیم:

وظایف اخلاقی مسؤولان

1. سرمایه‌گذاری اخلاقی

مسؤولان باید در کنار سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری برای امور اخلاقی را هم به جد دنبال کنند. از جمله ثمرات فراوان این کار، بر خورد اخلاقی و دین‌مدارانه مردم با قضایای اقتصادی است. ملتی که با اخلاق دینی خو گرفته باشند، نه در آسایش و رفاه، دچار سرخوشی و سرمستی می‌شوند و نه در سختی‌ها اجازه می‌دهند شیطان در دین آنان رخنه کند و به هر حلال و حرامی دست دراز کنند.

2. توجه به عواقب اخلاقی تصمیمات بزرگ اقتصادی

تأثیرات یک تصمیم و حرکت اقتصادی را نه فقط در اقتصاد، بلکه در حیطه‌های دیگر زندگی مردم و از جمله در اخلاق و دین‌مداری آنان باید جست‌وجو کرد. گاهی شرایط اقتصادی خاص، باعث برخی ناهنجاری‌ها می‌شود که آثار آن، تا مدت‌ها جامعه را می‌آزارد. مطمئناً شرایط سخت اقتصادی، عده‌ای سودطلب بی‌انصاف را به چپاول و ثروت‌اندوزی حرام تشویق می‌کند و عده‌ای سست‌ایمان غافل را به بهانة امرار معاش به کسب حرام و شبهه ناک وامی‌دارد؛ اما در این میان آنچه بسیار ناپسند است این است که از زبان مسؤولی شنیده شود که این شرایط، موقت و رفتنی است و پس از فروکش کردن این موج، اوضاع عادی خواهد شد؛ غافل از اینکه این موج، اگر همراه خود انواعی از کم‌فروشی، غشّ در معامله و... خلاصه حرام‌خواری را به همراه داشته باشد، نه تنها آرام نخواهد شد بلکه تا سالیان سال توفان‌هایی از بی‌اخلاقی را در جامعه رواج خواهد داد. کم‌فروشی و غشّ در معامله را که متأسفانه گاهی به صورت رسمی و علنی انجام می‌پذیرد نباید یک ناهنجار کوچک و موقت انگاشت؛ چرا که به دلایل مسلّم دینی حرام‌خوری تا مدت‌ها و حتی گاهی تا نسل‌ها، آثار سوء خود را باقی خواهد گذاشت.

 اینجاست که مسؤولان باید در جلسات تخصصی برای بررسی تصمیمات بزرگ اقتصادی، عواقب دینی و اخلاقی آن تصمیمات را هم با حضور متخصصان دین‌شناس بررسی کنند.

وظایف اخلاقی مردم

1. توجه به عوامل معنوی

 معمولاً در پی مشکلات اقتصادی، آنچه در محافل عمومی گفته و شنیده می‌شود، توجه صرف به علل و عوامل ظاهری و مادی این مشکلات است؛ از قبیل تحریم، تصمیمات  ناپخته، ضعف قانونی، سوء استفاده اخلال‌گران و... غافل از اینکه همة عالم، مدبّری عظیم دارد که هیچ چیز از جمله گرانی و ارزانی، کمبود و فراوانی ارزاق و.. از تدبیر او خارج نیست. بله؛ بسیاری از اتفاقات اقتصادی جزء نظام عالم است که در اثر سوء رفتار انسان‌ها اتفاق می‌افتد.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم  می‌فرمایند: 

إنّ غلاءَ أَسْعارِکُمْ‏ وَ رخصِها بِیَدِ اللهِ؛1

گرانی و ارزانی قیمت‌های[کالاهای] شما به دست خداوند است.

یقیناً این گفتارها به معنای بی‌تقصیر دانستن عوامل انسانی و غیره نیست؛ بلکه منظور، توجه به عوامل بالاتر است؛ همان‌طور که در جریان شهادت امام حسین علیه السلام با اینکه می‌دانیم شهادت، ارادة خدا بود و به خود حضرت سیدا‌لشهداء علیه السلام هم وعده داده شده بود، در عین حال سپاه یزید ملعون را کاملاً مقصر می‌دانیم و لعن آنان را لازم می‌شمریم.

اگر در روایات، گرانی از عقوبت‌های الهی شمرده شده و اگر در قرآن«کاهش اموال» عامل امتحان الهی دانسته شده، این‌ها مواردی است که با اذن خداوند و با علل و عواملی در زمین اجرا می‌شود. به راستی در جلسات و محافل ما، آن‌وقت که صحبت‌ از شرایط سخت اقتصادی پیش می‌آید، از این دست آیات -که در قرآن کریم کم نیست- چقدر خوانده و شنیده می‌شود که:

وَ یا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلى‏ قُوَّتِکُمْ؛2

و اى قوم من، از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید [تا] از آسمان بر شما بارش فراوان فرستد و نیرویى بر نیروى شما بیفزاید....

2. خویشتن‌داری

 به فرمودة امیرالمؤمنین علیه السلام  روزگار زندگی آدمی از دو حال خارج نیست:

الدَّهْرُ یَوْمَانِ‏؛ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ؛ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِر؛3

روزگار، دو روز است؛ روزی به نفع تو و روزی به زیانت؛ پس در آن هنگام که به نفع تو است به سرمستی نپرداز و در آن روزی که بر زیان توست، صبر پیشه کن.

مبادا زمستان مشکلات سر شود و عده‌ای از ما روسیاه از این شرایط بیرون بیاییم و به قول معروف، روسیاهی به ذغال بماند.

3. تقویت روحیه ایمان و خدا محوری

شرایط نامطلوب اقتصادی، از بهترین دام‌های شیطان برای ربودن ایمان‌ها است؛ لذا مؤمن راستین در چنین شرایطی، رابطة خویش را با خدایش مستحکم‌تر می‌کند، تامبادا از ایمان او کاسته شود؛ علاوه بر اینکه دعا و استغفار را یقیناً در گشایش امور خود مؤثر می‌داند.

سخن در این‌باره بسیار است؛ اما همین اندازه برای «نخستین سخن» کافی است.

و السلام‌ علیکم  و رحمة الله و برکاته

پی‌نوشت‌ها

1. نهج الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم)، ابوالقاسم پاینده، دنیاى دانش، تهران، چهارم، 1382ش، ص328

2. سوره هود: 52.

3. نهج البلاغة (للصبحی صالح)، شریف الرضى، هجرت، قم، اول، 1414 ق، ص546.

 

منبع: نشریه تربتی اخلاقی خلق، شماره 35، ص 4.

نویسنده : همای رحمت ; ساعت ۱٢:٢٦ ‎ق.ظ ; ۱۳٩٢/۱۱/۱٧
تگ ها: سخن نخست و اخلاق
    پيام هاي ديگران()   لینک